გაუცხოება

განმარტება

ინდივიდის გათიშვა — საკუთარი თავისგან, სხვა ადამიანებისგან, საზოგადოებისგან, ან არსებობის აზრისგან. ეგზისტენციალურ ფილოსოფიაში: ადამიანის ფუნდამენტური მდგომარეობა თანამედროვე სამყაროში, სადაც ტრადიციული ღირებულებები ჩამოშლილია.

წარმოშობა და კონტექსტი

• ჰეგელი — გაუცხოება = სულის გათიშვა საკუთარი არსისგან
• მარქსი — გაუცხოება = მშრომელის გათიშვა თავისი შრომის პროდუქტისგან
• ეგზისტენციალიზმი — გაუცხოება = ადამიანის ონტოლოგიური მდგომარეობა, არა მხოლოდ სოციალური პრობლემა

გამოვლინებები მატრიცაში

📚 ლიტერატურა

• ფიოდორ დოსტოევსკი, იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) — “იატაკქვეშეთის კაცი” = გაუცხოების არქეტიპული პორტრეტი: ნებაყოფლობითი იზოლაცია, საზოგადოების სიძულვილი, თვითდესტრუქცია

• ალბერ კამიუ, “უცხო” — მერსო = გაუცხოება როგორც ემოციური ნეიტრალობა

• კაფკა — “გარდასახვა”: გაუცხოება ლიტერალურად — ადამიანი მწერად გარდაიქმნება

• ჯორჯ ორუელი, 1984 (წიგნი) — უინსტონის ტოტალური გაუცხოება: შრომისგან (ისტორიის გადაწერა), ენისგან (ახალმეტყველება), ადამიანებისგან (სიყვარულის განადგურება), საკუთარი მეხსიერებისგან

• ჯორჯ ორუელი, ცხოველების ფერმა (წიგნი) — ცხოველები გაუცხოვდებიან საკუთარ რევოლუციას: მარქსისტული გაუცხოება ირონიულ ფორმაში

• ოლდოს ჰაქსლი, საოცარი ახალი სამყარო (წიგნი) — ჯონი „ველური” = გაუცხოების არქეტიპი: ვერ ეკუთვნის ვერც ახალ სამყაროს, ვერც რეზერვაციას

• ფიოდორ დოსტოევსკი, თვინიერი (წიგნი) — მევახშის გაუცხოება ადამიანური კავშირისგან: ვერ უყვარს, მხოლოდ დომინირებს

• ფრანც კაფკა, გარდასახვა (წიგნი) — გაუცხოება ლიტერალურად: ადამიანი მწერად გარდაიქმნება

• ფრანც კაფკა, გოდოლი (წიგნი) — K. = მარადიული უცხო, რომელსაც სოფელი ვერასოდეს მიიღებს

ნატურალისტური და ემიგრანტული გაუცხოება:

• ჯენი გერჰარდტი (წიგნი) — ჯენი = ქალი, რომელიც საზოგადოებრივი კლასიდან ამოვარდნილია — მარადიული უცხო ორივე სამყაროში (ღარიბთა და მდიდართა)
• სახლი ღრუბლებში (წიგნი) — პოეტის გაუცხოება ყოველდღიური ცხოვრებისგან: ღრუბლის არქიტექტურა = ადამიანის გარე-სოციალური ესკაპიზმი
• ტრიუმფის თაღი (წიგნი) — რავიკი = ემიგრანტი-ექიმი პარიზში: მოქალაქეობის, სამშობლოს, იდენტობის გარეშე; გაუცხოება როგორც ომამდელი ევროპის დიაგნოზი
• ბელ ამი (წიგნი) — ჟორჟ დიურუას გაუცხოება საკუთარი ამბიციისგან: ის სარგებლობს ყველასთან, მაგრამ არავინ არის ნამდვილად მისი
• მოხუცი და ზღვა (წიგნი) — სანტიაგო = ადამიანი, რომელიც სოფელმა უკვე „ჩამოწერა”; მხოლოდ ზღვა და თევზი რჩება მას დიალოგად

მოდერნისტული გაუცხოება:

• საიდუმლოებანი (წიგნი) — კნუტ ჰამსუნის ნაგელი = ქალაქში შემოხეტებული უცხო, რომელიც თავადაც ვერ გაიგებს, ვინ არის
• დაკარგული ბიჭი (წიგნი) — ბავშვობაში დაკარგული იდენტობა = გაუცხოების საფუძველი

ბულგაკოვის მედიცინური გაუცხოება:

• ახალგაზრდა ექიმის ჩანაწერები (წიგნი) — ახალგაზრდა ექიმი რუსულ სოფელში = ინტელიგენციის გაუცხოება „ხალხისგან”: მის სამყაროსა და გლეხობას შორის გადაულახავი ხაზი
• მორფიუმი (წიგნი) — დამოკიდებულება = გაუცხოების ქიმიური ფორმა: ექიმი უცხოვდება სხვებისგან, შემდეგ საკუთარი თავისგან

დოსტოევსკი — პოლიტიკური გაუცხოება:

• ეშმაკეულნი (წიგნი) — სტავროგინი და ვერხოვენსკის წრე = რადიკალთა გაუცხოება სამშობლოს, ხალხის, ღმერთისგან; ყველა კავშირი ჩამოშლილია

💡 ფილოსოფია

• ეგზისტენციალიზმი — ჰაიდეგერის “Das Man”: ადამიანი იკარგება “საზოგადოებრივ ყოფაში” და კარგავს ავთენტიურობას
• ნიჰილიზმი — გაუცხოება ღირებულებებისგან: “ღმერთი მოკვდა” (ფრიდრიხ ნიცშე) → ადამიანი უსაყრდენოა

🧠 ფსიქოლოგია

• ერიხ ფრომი, თავისუფლებიდან გაქცევა (წიგნი) — გაუცხოების სოციალურ-ფსიქოლოგიური ანატომია: თანამედროვე ადამიანი უცხოა საკუთარი გრძნობებისგან, აზრებისგან, სპონტანურობისგან. ფრომი ყველაზე ცხადად ავრცელებს მარქსისეული გაუცხოების ცნებას ფსიქიკური ცხოვრების ყველა შრეზე. ფორმულა: „დესტრუქციულობა უცხოვრებელი ცხოვრების შედეგია”.
• ზიგმუნდ ფროიდი, ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი) — ცივილიზაცია = ინდივიდის გაუცხოება საკუთარი ინსტინქტებისგან; სუპერ-ეგო = გაუცხოებული აგრესია, შიგნით მიმართული.
• ვიქტორ ფრანკლი — „ეგზისტენციალური ვაკუუმი” = გაუცხოება აზრისგან (კი არა ინსტინქტის ან შრომისგან).

🎬 კინო

• ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევის ბიკლი: ტოტალური გაუცხოება → ძალადობა როგორც “კავშირის” მცდელობა
• სტალკერი (1979) — სამი პერსონაჟი, სამივე გაუცხოებული სხვადასხვაგვარად (მწერალი, მეცნიერი, სტალკერი)

✝️ რელიგია

• ცოდვის ცნება = გაუცხოება ღმერთისგან (ქრისტიანული ინტერპრეტაცია)
• სამსარა (ბუდიზმი/ჰინდუიზმი) = გაუცხოება ნამდვილი თავისგან (ატმანი)
• ვლადიმერ ლოსკი, დოგმატური ღვთისმეტყველება (წიგნი) — გაუცხოების ონტოლოგიური დიაგნოზი ცოდვითდაცემის თეოლოგიაში: ბოროტება “არ არის ბუნება, იგია ბუნების მდგომარეობა… იგი პიროვნული პოზიციაა” (თავი 12). ადამიანი გაუცხოვდება სამ დონეზე — ღვთისგან, სხვა ადამიანისგან, საკუთარი ჭეშმარიტი ბუნებისგან — მაგრამ ეს არ ცვლის მის ღვთის ხატობას
• იოანე ზიზიულასი, ყოფიერება როგორც თანაზიარება (წიგნი) — გაუცხოების ონტოლოგიური დიაგნოზი: “ბიოლოგიური ჰიპოსტასი” (ჩასახვა, აუცილებლობა, სიკვდილისკენ მიმართული ცხოვრება) = გაუცხოების სტრუქტურული კატეგორია; ხსნა = ეკლესიური ჰიპოსტასი, ზიარება (κοινωνία). ზიზიულასი პირდაპირ უპასუხებს სარტრის “ჯოჯოხეთი სხვა ადამიანებია” თეზისს: სხვა არ არის გაუცხოების წყარო, არამედ პიროვნების ონტოლოგიური წინაპირობა.

დაკავშირებული კონცეფციები

• ჩრდილი (არქეტიპი) — ჩრდილის უარყოფა = საკუთარი თავისგან გაუცხოება
• ნიჰილიზმი — აზრისგან გაუცხოება
• აბსურდი — გაუცხოება სამყაროს “აზრიანობისგან”
• ორეულობა (Doppelgänger) — გაუცხოებული ნაწილის პერსონიფიკაცია

თანამედროვე გაგრძელება — შრომითი გაუცხოება XXI საუკუნეში

მარქსისეული გაუცხოება ინტელექტუალურ შრომაზე ნაწილობრივ გადადის და სწორედ ეს ნაწილობრიობაა საინტერესო. გადაწვის კვლევა აჩვენებს, რომ პროდუქტისგან გათიშვა (ინტელექტუალური საკუთრება მთლიანად დამსაქმებელს ეკუთვნის), პროცესის ფრაგმენტაცია (ტიკეტები, სპრინტები) და კოლეგებისგან გათიშვა (შეფასების სისტემები, რომლებიც კონკურენციად აქცევს) სრულად მოქმედებს.

სად ირღვევა ანალოგია: თანამედროვე ინტელექტუალური მუშაკი ხშირად თავად ფლობს შრომის ინსტრუმენტს. კაპიტალი გადავიდა აპარატურიდან ინფრასტრუქტურაზე, მონაცემებსა და ქსელურ ეფექტებზე.

ბიუნგ-ჩულ ჰანი (დაღლილობის საზოგადოება (წიგნი), 2010) ამ ცვლილებას რადიკალურ დასკვნამდე მიჰყავს: თანამედროვე გაუცხოება აღარ არის შრომის პროდუქტისგან — ის არის დასვენების უნარისგან. მჩაგვრელი გარეთ აღარაა, ამიტომ წინააღმდეგობა ავტოაგრესიად იქცევა.

იხ. აგრეთვე სამუშაო და ცხოვრების ბალანსი, სევერანსი (სერიალი).