ეშმაკნი

ეშმაკნი (1872)

ეპიგრაფი — გასაღები მთელი რომანისა

რომანი იწყება ლუკას სახარების ციტატით (8:32-36): ეშმაკები გამოვიდნენ კაცისგან, შევიდნენ ღორებში და ღორთა კოლტი კლდიდან ტბაში ჩავარდა. დოსტოევსკისთვის ეს ალეგორიაა: რუსეთი = შეპყრობილი კაცი, რევოლუციური იდეები = ეშმაკები, რომლებიც საბოლოოდ ღორებში (რევოლუციონერებში) შევლენ და თავს ტბაში ჩაიხრჩობენ. რუსეთი კი “გონიერი და შემოსილი” დარჩება ქრისტეს ფერხთით.

ეს არის ნიჰილიზმი-ს, როგორც სულიერი ავადმყოფობის, გრანდიოზული მეტაფორა.

ფილოსოფიური ბირთვი

რომანი სვამს კითხვას: რა ხდება, როცა დასავლური ათეისტური იდეები (ლიბერალიზმი, სოციალიზმი, ნიჰილიზმი) რუსულ ნიადაგზე გადმოინერგება? პასუხი: კატასტროფა — მკვლელობა, ხანძარი, თვითმკვლელობა, მორალური დაშლა.

“ეშმაკნი” არის ნიჰილიზმი-ს ყველაზე სრული ანატომია ლიტერატურაში — არა აბსტრაქტული ფილოსოფიური ტრაქტატი, არამედ ფსიქოლოგიური რენტგენი იმ ადამიანებისა, რომლებიც “ყველაფერი ნებადართულიაში” ცხოვრობენ.

პერსონაჟები როგორც იდეოლოგიური არქეტიპები

ნიკოლოზ სტავროგინი — ჩრდილის ცარიელი ცენტრი

სტავროგინი რომანის ყველაზე საიდუმლო ფიგურაა. ის არც ბოროტია, არც კეთილი — ის ცარიელია. ყველა პერსონაჟი მასში თავის იდეალს ხედავს: შატოვი — რუსულ ქრისტიანულ მისიონერს, კირილოვი — ღმრთის შემცვლელ ადამიანს, ვერხოვენსკი — რევოლუციის ვაჟკაც ბელადს. მაგრამ სტავროგინი ვერცერთი ამ როლის შესრულებას ვერ ახერხებს — მას არაფრის სჯერა.

არქეტიპული ანალიზი: სტავროგინი = ჩრდილი (არქეტიპი)-ს ყველაზე რადიკალური ფორმა — ადამიანი, რომელმაც ჩრდილი ინტეგრირების ნაცვლად საკუთარი თავი გააცარიელა. მას არ აქვს ჩრდილი, რადგან მთლიანად ჩრდილი გახდა.

სტავროგინი = ნიჰილიზმი-ს განხორციელებული ადამიანი. “ტაქსის მძღოლის” ტრევისისგან განსხვავებით, ის ძალადობით არ ცდილობს სამყაროს “გადარჩენას” — მას ამისთვის ენერგიაც აღარ შერჩენია.

პიოტრ ვერხოვენსკი — მანიპულატორი

სტეპან ტროფიმოვიჩის ვაჟი. “ხუთეულების” ორგანიზატორი — რევოლუციური უჯრედების შემქმნელი, რომელიც ბრმა მორჩილებას მოითხოვს. მისი მეთოდი: ჯგუფს შიგნიდან აკავშირებს სისხლით — კოლექტიური მკვლელობა (შატოვის მკვლელობა) ხდის ყველას თანამონაწილედ და ფარულ მონად.

ეს სქემა პროფეტულად წინასწარმეტყველებს XX საუკუნის ტოტალიტარულ მოძრაობებს — ლენინისტურ უჯრედებს, ფაშისტურ ჯგუფებს.

რეალური პროტოტიპი: სერგეი ნეჩაევი (1847-1882), რევოლუციონერი, რომელმაც მართლაც მოკლა თანამოაზრე ივანოვი “საქმისთვის.”

კირილოვი — ფილოსოფიური თვითმკვლელობა

კირილოვის თეორია: “თუ ღმერთი არ არსებობს, მაშინ მე ღმერთი ვარ.” ამის დასამტკიცებლად ის მზადაა მოიკლას თავი — თვითმკვლელობა როგორც აბსოლუტური თავისუფალი ნება-ს დემონსტრაცია.

ეს არის ეგზისტენციალიზმი-ს ყველაზე რადიკალური ლოგიკური დასკვნა: თუ ადამიანი სრულიად თავისუფალია და ღმერთი არ არსებობს → თვითმკვლელობა = თავისუფლების უმაღლესი აქტი. ალბერ კამიუ “სიზიფეს მითოსში” პირდაპირ პასუხობს კირილოვის დილემას.

სტეპან ტროფიმოვიჩი — “მამების” თაობა

1840-იანი წლების ლიბერალი რომანტიკოსი, რომელმაც უნებურად “ეშმაკები” აღზარდა. მისი ბოლო მოგზაურობა (III ნაწილი, თავი 7) არის მშვენიერი ტრაგიკომედია — ლიბერალი ინტელექტუალი, რომელიც მთელი ცხოვრება სხვის ხარჯზე ცხოვრობდა, პირველად გამოდის “რეალურ სამყაროში” და ვერ ახერხებს ურემი დაიქირავოს.

“შარაგზა — ეს გრძელი, უსასრულო რამ არის, ვით სიცოცხლე და ოცნება ადამიანისა. შარაგზას აზრი მაინც აქვს. საგზაო მოწმობაში კი აბა რა აზრია?” — სტეპან ტროფიმოვიჩის ბოლო მოგზაურობა (III:7)

შატოვი — “ჩვენი სულიერი ნიადაგი”

ყოფილი ათეისტი, რომელიც რუსულ ქრისტიანობას დაუბრუნდა. ვერხოვენსკის “ხუთეული” მას კლავს, როგორც “მოღალატეს.” შატოვი = დოსტოევსკის საკუთარი პოზიცია: ნიჰილიზმი-ს საწინააღმდეგო, რუსული მისტიციზმი-ს გზა.

თემატური ანალიზი

თემა	გამოვლინება რომანში	კავშირი
ნიჰილიზმი	”ხუთეულები”, სტავროგინის სიცარიელე, კირილოვის თვითმკვლელობა	რომანის ცენტრალური თემა
ჩრდილი (არქეტიპი)	სტავროგინი — ჩრდილის ცარიელი ცენტრი; ვერხოვენსკი — ჩრდილის მოქმედი ხელი	კარლ იუნგი
გაუცხოება	ყველა პერსონაჟი გაუცხოებულია — თავისი თავისგან (სტავროგინი), საზოგადოებისგან (კირილოვი), თაობისგან (სტეპან ტროფიმოვიჩი)	ეგზისტენციალიზმი
თავისუფალი ნება	კირილოვის “უმაღლესი თავისუფლების” თეორია	ეგზისტენციალიზმი
რევოლუცია და ტერორი	ვერხოვენსკის “ხუთეულები” — XX ს. ტოტალიტარიზმის პროფეტული სურათი	პოლიტიკური ფილოსოფია

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფილოსოფია: ეგზისტენციალიზმი — კირილოვის თავისუფალი ნება-ს თეორია = ეგზისტენციალიზმის რადიკალური დასკვნა; ალბერ კამიუ პირდაპირ პასუხობს “სიზიფეს მითოსში”
• ფსიქოლოგია: ჩრდილი (არქეტიპი) — სტავროგინი = ჩრდილის ინტეგრაციის შეუძლებლობის ტრაგედია; კარლ იუნგი-ს Individuation-ის ანტითეზისი
• კინო: ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევისი = კირილოვი + “მიწისქვეშეთის კაცი” (ძალადობა როგორც “თავისუფლების” აქტი)
• რელიგია: ლუკას სახარება (8:32-36) = ეპიგრაფი და მთელი რომანის ალეგორიული ჩარჩო; თეოდიცეა — ბოროტება როგორც ღმერთისგან განშორების შედეგი

ვერტიკალური ჯაჭვი

ნეჩაევის საქმე (1869) → ეშმაკნი (1872) → ლენინიზმი (1917) → ორუელი, “1984” (1949) → კუბრიკი, “საათის მექანიზმი” (1971)