უცხო

უცხო (1942)

ფილოსოფიური ბირთვი

მერსო = აბსურდული ადამიანი ალბერ კამიუ-ს ფილოსოფიის ენაზე. ის არ თამაშობს სოციალურ თამაშებს: დედის გარდაცვალებაზე არ ტირის, სიყვარულის დეკლარაციას არ აკეთებს, მკვლელობის მოტივს ვერ ხსნის. მერსო არა ცივია და არა გონებადაზიანებული — ის უბრალოდ უარს ამბობს ტყუილზე. სამყარო, რომელიც მოითხოვს ემოციურ რიტუალებს, მის გულწრფელობას დანაშაულად აქცევს.

რომანის ცენტრალური პარადოქსი: მერსოს სასამართლო პროცესზე მსჯავრი არ დაედო მკვლელობისთვის — მას მსჯავრი დაედო იმისთვის, რომ დედის დაკრძალვაზე არ იტირა. საზოგადოება ვერ აპატიებს არა ძალადობას, არამედ ემოციურ არაკონფორმიზმს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

მერსო — აბსურდის გმირი

მერსო = ადამიანი, რომელიც ცხოვრობს მხოლოდ აწმყოში: მზის სიცხე, ზღვის სილანი, მარის სხეული. მას არ აქვს პროექტი (სარტრისეული projet), არ აქვს თეორია (რასკოლნიკოვისეული), არ აქვს რწმენა. მისი მკვლელობა არა გეგმის შედეგია, არამედ ფიზიკური მომენტის — მზის, სინათლის, სიცხის — პროდუქტი.

ეს ფუნდამენტურად განასხვავებს მას დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)-ს რასკოლნიკოვისგან: რასკოლნიკოვი კლავს თეორიის გამო, მერსო — მიზეზის გარეშე. რასკოლნიკოვს ბრალი აწუხებს, მერსოს — არა. რასკოლნიკოვი = ქრისტიანული სამყაროს მკვლელი; მერსო = პოსტ-ქრისტიანული სამყაროს მკვლელი.

მოსამართლე-მღვდელი — სისტემის ხმა

სასამართლო პროცესის მოსამართლე, რომელიც ჯვარცმას უჩვენებს მერსოს, და ციხის მღვდელი, რომელიც მონანიებას სთხოვს — ორივე წარმოადგენს სისტემას, რომელიც მოითხოვს ბრალის აღიარებას. მერსოს უარი = აბსურდი-ს მიღება, რადგან ბრალის აღიარება იქნებოდა ტყუილი.

თემატური ანალიზი

თემა	გამოვლინება რომანში	კავშირი
აბსურდი	მკვლელობა მზის სიცხის გამო; სასჯელი ემოციური არაკონფორმიზმისთვის	ალბერ კამიუ-ს „სიზიფეს მითი”
გაუცხოება	მერსო გაუცხოებულია არა სამყაროსგან, არამედ სოციალური კონვენციებისგან	ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)
ეგზისტენციალიზმი	მერსო = ავთენტური ადამიანი, რომელიც „ცუდ რწმენას” (mauvaise foi) უარყოფს	ჟან-პოლ სარტრი

კონტრასტი: მერსო vs. რასკოლნიკოვი

	მერსო	რასკოლნიკოვი (დანაშაული და სასჯელი (წიგნი))
მკვლელობის მოტივი	შემთხვევითობა, მზის სიცხე	თეორია, „ზეკაცობის” გამოცდა
ბრალის განცდა	ნულოვანი	ტოტალური, ფსიქოსომატიკური
გამოსავალი	აბსურდი-ს მიღება, სიკვდილის მოლოდინი	მონანიება, რწმენა, სონია
ეპოქა	მე-20 ს., პოსტ-ღმერთის სამყარო	მე-19 ს., ქრისტიანული ეთიკის კონტექსტი

ეს კონტრასტი ნათლად აჩვენებს გზას: ფიოდორ დოსტოევსკი (ბრალი + გამოსყიდვა) → ფრიდრიხ ნიცშე (ღმერთი მოკვდა) → ალბერ კამიუ (ბრალის გარეშე, გამოსყიდვის გარეშე).

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფილოსოფია: აბსურდი — მერსო = „სიზიფეს მითის” ლიტერატურული ილუსტრაცია; კამიუ ერთდროულად წერდა ამ ორ ტექსტს. კაფკასთან პირდაპირი კავშირი — კამიუ კაფკაზე წერს „სიზიფეს მითში” და მერსოს სასამართლო პროცესი (წიგნი)-ს იოზეფ კ.-ს სასამართლოს ეხმიანება.
• ფსიქოლოგია: მერსო = ადამიანი, რომელმაც ჩრდილი არც კი იცნო — ის არ ებრძვის ბნელ მხარეს, რადგან არ ცნობს „ბნელსა” და „ნათელს” საზოგადოებრივი კატეგორიების მიხედვით.
• კინო: ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევის ბიკლი = მერსოს ინვერსია: ორივე გაუცხოებულია, მაგრამ ბიკლი ცდილობს სამყაროს შეცვლას, მერსო კი არაფერს ცდილობს. ბიკლი = ფიოდორ დოსტოევსკი-ს მემკვიდრე, მერსო = კაფკას.

ვერტიკალური ჯაჭვი

ფიოდორ დოსტოევსკი, „დანაშაული და სასჯელი” (1866) — ბრალის ფსიქოლოგია → ფრანც კაფკა, პროცესი (წიგნი) (1925) — ბრალი უდანაშაულობის პირობებში → ალბერ კამიუ, „უცხო” (1942) — მკვლელობა ბრალის გარეშე → ტაქსის მძღოლი (1976) — გაუცხოებული მკვლელი თანამედროვე ქალაქში

წყარო

ქართული ტექსტი: raw/უცხო (კამიუ)/ — 2 ნაწილი, 11 თავი.