ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (1864)
ფილოსოფიური ბირთვი
მოკლე, მაგრამ ფეთქებადი ტექსტი, რომელიც ეგზისტენციალიზმი-ს, აბსურდი-ს ფილოსოფიისა და თანამედროვე ანტიგმირის მანიფესტია. „მიწისქვეშეთის კაცი” — 40 წლის ყოფილი ჩინოვნიკი, რომელიც პეტერბურგის სარდაფში ცხოვრობს და საზოგადოებისგან თვითნებურად იზოლირებულია — პირველი ეგზისტენციალური ანტიგმირია მსოფლიო ლიტერატურაში.
ნაწარმოები ორი ნაწილისგან შედგება:
- „მიწისქვეშეთი” — ფილოსოფიური მონოლოგი (ადამიანის ირაციონალურობის დაცვა)
- „სველი თოვლის ამბავი” — ნარატიული ნაწილი (მიწისქვეშეთის კაცის წარსულის ეპიზოდები)
„მიწისქვეშეთის კაცი” — ანტიგმირის არქეტიპი
მიწისქვეშეთის კაცი = ადამიანი, რომელიც ძალიან ბევრს ფიქრობს იმისთვის, რომ მოქმედებდეს. ის ჰიპერ-ცნობიერია — ანალიზის პარალიზის მსხვერპლი. მისი გაუცხოება არ არის გარემოს ბრალი — ეს არის თვითარჩეული იზოლაცია, პროტესტი რაციონალურ-უტილიტარისტული საზოგადოების წინააღმდეგ.
„მე ავადმყოფი ადამიანი ვარ… მე ბოროტი ადამიანი ვარ. მე უსიამოვნო ადამიანი ვარ.” — პირველი სტრიქონები
ეს გახსნა არის ევროპული ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი დასაწყისი — პირველი ნაბიჯი ალბერ კამიუ-ს მერსოსკენ, ჟან-პოლ სარტრი-ს როკანტენისკენ და ტაქსის მძღოლი (1976)-ს ტრევის ბიკლისკენ.
მიწისქვეშეთის კაცის ფსიქოლოგიური პორტრეტი
- თვით-საბოტაჟი: ის იცის, რომ საკუთარ თავს აზიანებს, მაგრამ ამაში „მტკივნეულ სიამოვნებას” ჰპოვებს
- ჰიპერ-რეფლექსია: ყოველი ემოცია ანალიზის ობიექტი ხდება → ემოცია კვდება → რჩება მხოლოდ ცინიზმი
- მაზოხისტური სიამაყე: ის დამცირებით ტკბება, რადგან ეს მის „უნიკალურობას” ადასტურებს
- ჩრდილის ცნობიერი ტარება: კარლ იუნგი-ს ტერმინებით, მიწისქვეშეთის კაცი = ადამიანი, რომელმაც ჩრდილი ამოიცნო, მაგრამ ინტეგრაციის ნაცვლად მასში დასახლდა
2+2=5 — ამბოხი დეტერმინიზმის წინააღმდეგ
ნაწარმოების ყველაზე ცნობილი იდეა: მიწისქვეშეთის კაცი უარყოფს „ბროლის სასახლის” — ჩერნიშევსკის რაციონალურ-უტილიტარისტული უტოპიის — ლოგიკას. მისი არგუმენტი:
„ორჯერ ორი ოთხი — ეს ცხოვრება კი აღარ არის, ბატონებო, ეს სიკვდილის დასაწყისია.”
2+2=5 = ადამიანის უფლება იყოს ირაციონალური. თუ სამყარო მთლიანად განსაზღვრადია (დეტერმინიზმი) და ადამიანი = „ფორტეპიანოს კლავიში”, მაშინ ადამიანი ყველაფერს გააკეთებს — თუნდაც საკუთარ თავს ავნებს — მხოლოდ იმის დასამტკიცებლად, რომ არ არის მექანიზმი.
ეს არგუმენტი წინ უსწრებს:
- ფრიდრიხ ნიცშე-ს „ძალის ნებას” — 20 წლით
- ჟან-პოლ სარტრი-ს „ეგზისტენცია წინ უძღვის არსებას” — 80 წლით
- ორუელის „1984”-ს (სადაც 2+2=5 საპირისპირო მნიშვნელობას იძენს — ტოტალიტარული ძალის სიმბოლო)
მიწისქვეშეთის კაცი და ლიზა — წარუმატებელი გამოსყიდვა
ნაწარმოების მეორე ნაწილში მიწისქვეშეთის კაცი ხვდება ლიზას — მეძავ ქალს. ის ცდილობს მის „გადარჩენას” — მაგრამ არა სიყვარულით, არამედ ინტელექტუალური სიამაყით. როცა ლიზა პასუხობს გულწრფელი სიყვარულით, ის მას თავის ფულს აძლევს (= დამცირება) და განდევნის.
ეს სცენა = ანტი-სონია. დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)-ს სონია რასკოლნიკოვს გადაარჩენს სიყვარულით; ლიზა იგივეს ცდილობს მიწისქვეშეთის კაცთან, მაგრამ ის ვერ იღებს სიყვარულს — მისი სიამაყე ამას არ უშვებს. სონია-რასკოლნიკოვი = გამოსყიდვა; ლიზა-მიწისქვეშეთის კაცი = გამოსყიდვის უარყოფა.
თემატური ანალიზი
| თემა | გამოვლინება | კავშირი |
|---|---|---|
| გაუცხოება | თვითნებური იზოლაცია, საზოგადოებასთან ვერ-ურთიერთობა | ალბერ კამიუ, ჟან-პოლ სარტრი |
| ეგზისტენციალიზმი | ირაციონალურობის დაცვა, „ბროლის სასახლის” უარყოფა | ეგზისტენციალიზმის „ნულოვანი წერტილი” |
| ნიჰილიზმი | „ბუნება არ მეკითხება” — სამყაროს გულგრილობა ადამიანის მიმართ | ეშმაკნი (წიგნი) |
| ჩრდილი (არქეტიპი) | მიწისქვეშეთის კაცი = ჩრდილში მცხოვრები ადამიანი | კარლ იუნგი |
| თავისუფალი ნება | 2+2=5 = თავისუფლების ირაციონალური აქტი | ეშმაკნი (წიგნი)-ს კირილოვი |
| აბსურდი | ადამიანი = „ირაციონალური არსება რაციონალურ სამყაროში” | ალბერ კამიუ-ს აბსურდის ფილოსოფია |
მიწისქვეშეთის კაცის მემკვიდრეები
მიწისქვეშეთის კაცი = ანტიგმირის არქეტიპი, რომელიც მე-20 და მე-21 საუკუნის კულტურაში გამრავლდა:
| მემკვიდრე | ნაწარმოები | რა გადმოვიდა |
|---|---|---|
| რასკოლნიკოვი | დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) (1866) | იზოლაცია + ინტელექტუალური სიამაყე, მაგრამ + მოქმედება |
| სტავროგინი | ეშმაკნი (წიგნი) (1872) | სიცარიელე + გაუცხოება, მაგრამ + ძალაუფლება |
| ივანე კარამაზოვი | ძმები კარამაზოვები (წიგნი) (1880) | ინტელექტუალური ამბოხი + ფსიქიკის ნგრევა |
| მერსო | ალბერ კამიუ, „უცხო” (1942) | გულგრილობა + აბსურდი |
| როკანტენი | ჟან-პოლ სარტრი, „გულისრევა” (1938) | ჰიპერ-ცნობიერება + გაუცხოება |
| ტრევის ბიკლი | ტაქსის მძღოლი (1976) | იზოლაცია + ძალადობრივი „გადარჩენა” |
ტრევის ბიკლი — მიწისქვეშეთის კაცის შვილიშვილი
ტაქსის მძღოლი (1976)-ს ტრევის ბიკლი = მიწისქვეშეთის კაცის ამერიკული ვერსია. პარალელები:
- იზოლაცია: სარდაფი → ტაქსი (მოძრავი სარდაფი ნიუ-იორკის ქუჩებში)
- საზოგადოების ზიზღი: მიწისქვეშეთის კაცის ინტელექტუალური ზიზღი → ტრევისის ვისცერალური ზიზღი („ეს ქალაქი ღარიბად უნდა გასუფთავდეს”)
- ლიზა/აირისი: ორივე ცდილობს მეძავი ქალის „გადარჩენას” — მიწისქვეშეთის კაცი მარცხდება, ტრევისი ძალადობით „წარმატებას” აღწევს (ირონიულად)
- თვით-საბოტაჟი: ორივე საკუთარი ბედნიერების წინააღმდეგ მოქმედებს
განსხვავება: მიწისქვეშეთის კაცი = პარალიზებული ინტელექტუალი; ტრევისი = მოქმედი ირაციონალისტი. მარტინ სკორსეზე დოსტოევსკის პერსონაჟს ამერიკულ კონტექსტში „გადათარგმნის” — სარდაფი → ქუჩა, მონოლოგი → ძალადობა.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: ეგზისტენციალიზმი — მიწისქვეშეთის კაცი = ეგზისტენციალური ცნობიერების პირველი ლიტერატურული გამოხატულება; ჟან-პოლ სარტრი „გულისრევას” პირდაპირ „ჩანაწერების” გავლენით წერს; ალბერ კამიუ-ს „უცხო” = მიწისქვეშეთის კაცის ინვერსია (ჰიპერ-ცნობიერების ნაცვლად — ჰიპო-ცნობიერება)
- ფსიქოლოგია: ჩრდილი (არქეტიპი) — მიწისქვეშეთის კაცი = კარლ იუნგი-ს „ჩრდილთან იდენტიფიკაცია” (Shadow identification); გაუცხოება როგორც ფსიქოლოგიური თავდაცვის მექანიზმი
- კინო: ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევისის დღიური = მიწისქვეშეთის კაცის მონოლოგის კინემატოგრაფიული ექვივალენტი; სტალკერი (1979) — მწერალი = მიწისქვეშეთის კაცის ვარიანტი (ინტელექტუალი, რომელიც ცინიზმით იცავს თავს)
- რელიგია: ნაწარმოების ცენზურირებული ნაწილი შეიცავდა ქრისტეს, როგორც გადარჩენის ალტერნატივას — ცენზურამ ამოიღო, რაც ტექსტს „ნიჰილიზმი-ს მანიფესტის” სახე მისცა, თუმცა დოსტოევსკის განზრახვა იყო გამოსყიდვის გზის ჩვენებაც
ვერტიკალური ჯაჭვი
რუსო, „აღსარება” (1782) — თვით-გამოაშკარავების ტრადიცია → დოსტოევსკი, „ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან” (1864) — ანტიგმირის დაბადება → დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) (1866) — მიწისქვეშეთის კაცი მოქმედებს → კაფკა, „გარდასახვა” (1915) — იზოლაცია, როგორც ფიზიკური მეტამორფოზა → ალბერ კამიუ, „უცხო” (1942) — აბსურდული გაუცხოება → ჟან-პოლ სარტრი, „გულისრევა” (1938) — ეგზისტენციალური გულისრევა → ტაქსის მძღოლი (1976) — მიწისქვეშეთის კაცი ნიუ-იორკში
კავშირი დოსტოევსკის სხვა ნაწარმოებებთან
მიწისქვეშეთის კაცი = დოსტოევსკის ყველა მომავალი პერსონაჟის ემბრიონი:
- → რასკოლნიკოვი (დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)) = მიწისქვეშეთის კაცი + მოქმედების უნარი + ზეკაცის თეორია
- → სტავროგინი (ეშმაკნი (წიგნი)) = მიწისქვეშეთის კაცი + სრული სიცარიელე + ძალაუფლება
- → ივანე კარამაზოვი (ძმები კარამაზოვები (წიგნი)) = მიწისქვეშეთის კაცი + თეოდიცეა-ს პრობლემა + მეტაფიზიკური ამბოხი